You are here: Home > Ekologia > Zasoby nieleśne

Zasoby nieleśne

Bagno to obszar trwale nasycony wodą słodką lub słoną stanowiącą ok. 80 % objętości gruntu, porośnięty roślinnością przy stosowaną do występujących tu specyficznych warunków środowiska.

Występują we wszystkich strefach klimatycznych, lecz najwięcej znajduje się ich w strefie tundry i tajgi oraz na równinach aluwialnych, zwłaszcza w deltach dużych rzek. Wiele bagien ma swoje regionalne nazwy, np. słone bagna nadmorskie to marsze, wielkie bagna afrykańskie nazywami zaś swampami.

Najprostszą metodą odróżniania poszczególnych typów ekosystemów bagiennych stanowi kryterium botaniczne. Skład gatunkowy bagna jest ściśle uzależniony od panujących w nim stosunków wodnych. I tak wyróżnić można roślinne zespoły bagienne, w których rośliny tkwią w wodzie tylko w dolnej swej części, nieraz bardzo płytko; części górne, niejednokrotnie kilkanaście razy dłuższe, wznoszą się stale ponad zwierciadło wody. Rozwijają się w wodach przybrzeżnych jezior, w starorzeczach. Zespoły takie określamy mianem szuwarów. Zależnie od dominującego składnika może to być szuwar trzcinowy, szuwar oczeretowy, pałkowy, tatarakowy, mannowy. Także zespoły wysokich turzyc zaliczamy do grupy zespołów bagiennych. Z kolei zespoły torfowiskowe występują na terenach
o  stałym, bardzo silnym uwilgotnieniu, zaś obumarłe szczątki roślinne ulegają stopniowo przekształceniu w torf.

Torfowisko to żywy układ ekologiczny, w którym zachodzi proces tworzenia torfu z obumarłej materii organicznej, nie ulegającej rozkładowi z powodu małego dostępu tlenu w nasyconym wodą torfowisku.

Degradacja obszarów bagiennych przejawia się bardzo rozmaicie. Może być to ingerencja bezpośrednia, polegająca na wycinaniu trzcinowisk lub np. na grabieniu i wyrzucaniu roślin wodnych, gdy przeszkadzają gospodarce rybackiej. Bardziej niebezpieczna jest ingerencja pośrednia, gdyż prowadzi do pogorszenia lub wręcz zaniku warunków siedliskowych poszczególnych zespołów bagiennych. Wymienić tu należy negatywne skutki regulacji rzek, jednostronnie prowadzonych melioracji, powodujących odwodnienie i bezpowrotny zanik torfowisk, zanieczyszczanie wód ściekami komunalnymi i przemysłowymi, środkami ochrony roślin i nawozami oraz wypieranie gatunków rodzimych przez obce, jak np. tatarak, który przywędrował do Polski w XVI w., czy moczarka, rozwijająca się intensywnie od XIX w.

Podstawowym zagrożeniem torfowisk jest ich odwodnienie. Następstwem odwodnienia torfowiska staje się murszenie torfu, tj. proces częściowego rozkładu masy torfowej na skutek zwiększonego dostępu powietrza. W wyniku tego procesu ubywa rocznie warstwa torfu o grubości do 25 mm. Przyrost roczny żywego torfowiska — zależnie od typu — wynosi 0,5 – 1 mm. Odwodnienie torfowisk następuje z reguły w wyniku ich zagospodarowania, które datuje się bardzo wcześnie. Od końca XIX wieku torfowiska zostały tak dalece odwodnione, że służą dziś rolnictwu i leśnictwu. Zakładano nań — po odwodnieniu — wsie i miasta.

Kolejnych zagrożeniem tych ekosystemów jest kopalnictwo torfu. W Dolnej Saksonii (RFN), kraju związkowym z największą powierzchnią torfowisk (25.000 ha), użytkowano je jako kopalnie torfu, wykorzystywanego do produkcji ziemi ogrodniczej służącej poprawie jakości gleby. Innym sposobem wykorzystania torfu stał się przemysł chemiczny, produkujący torfowy węgiel aktywny. Coraz częściej używa się torfowisk jako wysypisk śmieci, coraz głębiej wkraczają nań osiedla i transport. Taka działalność poprzedzona jest zawsze odwodnieniem.

Może najmniej rzucającym się w oczy przejawem degradacji torfowisk — dostrzegalnym jedynie specjalistom— są zmiany w szacie roślinnej. Naukowcy mogą określić dokładnie skład gatunkowy szaty roślinnej torfowiska w zamierzchłej przeszłości (tysiące lat), badając szczątki poszczególnych gatunków, które zachowały się w osadzie torfowym. Na podstawie takich badań, przeprowadzonych w Polsce, stwierdzono, że pierwotna roślinność torfowisk niskich skurczyła się o 55%. Jeszcze gorzej przedstawia się sytuacja na torfowiskach wysokich, na których dominowały niegdyś zespoły mszarne. Skurczyły się one do 9% swego pierwotnego zasięgu, zaś płaty zespołów im towarzyszących — do 7 %. Pozostałe 84 % zespołów roślinnych to roślinność przekształcona. Są to lasy (43 %), głównie bory sosnowe i brzeziny, stanowiące fazę zastojową w rozwoju torfowisk oraz roślinność zastępcza (41 %), która nie zdradza już nawet oligotroficznego charakteru podłoża torfów wysokich. Efektem tego zastępowania zespołów naturalnych, a więc torfotwórczych, zespołami zastępczymi (nie torfotwórczymi), jest znaczne spowolnienie tempa wzrostu torfowiska. Te zastępcze zbiorowiska to przede wszystkim wilgotne łąki nie najlepszych klas, gdyż dobre gatunki nie utrzymują się zbyt długo na zmeliorowanym torfowisku. Jeszcze gorsza sytuacja zachodzi wtedy, gdy na odwodnionym torfowisku zakłada się pola uprawne.

kultury leśne, bądź też wkracza roślinność ruderalna. Znacznemu przyśpieszeniu ulega wtedy proces degradacji torfu objawiający się przede wszystkim ubytkiem materii organicznej, rozkładanej na proste związki mineralne w procesie mineralizacji.

Gdy na torfowisku nie zachodzi proces torfotwórczy, istnieje już tylko złoże torfu, czyli torfowisko w sensie geologicznym. W sensie ekologicznym (torfowisko żyje, gdyż odbywa się w nim proces torfotwórczy), torfowisk jest znacznie mniej; np. w Dolnej Saksonii (RFN), najbardziej zatorfionej krainie środkowej Europy, spośród ok. 250.000 ha torfowisk wysokich w stanie naturalnym pozostało ok. 10%. Są to jednak torfowiska ze znacznie zachwianą gospodarką wodną.

Comments are closed.