You are here: Home > Ekologia > Sezonowe zmiany składu i liczebności organizmów

Sezonowe zmiany składu i liczebności organizmów

Biocenozy charakteryzują się sezonowymi zmianami składu i liczebności organizmów, co jest spowodowane sezonowo zmieniającymi się warunkami środowiskowymi. Tylko w niektórych, mało znanych środowiskach, takich jak jaskinie i głębie oceaniczne, nie obserwuje się sezonowości życia.

Skład gatunkowy zmienia się w biocenozach nie tylko w cyklu rocznym, ale i wieloletnim. Niekiedy następuje przebudowa składu gatunkowego i przekształcenie się jednych biocenoz w drugie. Takie wieloletnie, kierunkowe zmiany stwierdzane w biocenozach nazywamy sukcesją. Prowadzą one do rozwinięcia się biocenozy ustabilizowanej w danych warunkach klimatycznych lub w warunkach wynikających z topografii terenu, właściwości gleby, wilgotności środowiska i innych działających czynników, tzw. czynników edaficznych.

Przejawem trwałości i stabilności biocenoz jest to, że nie dopuszczają one do osiedlania się nowych gatunków, a jednocześnie przeciwdziałają wszelkim zmianom narzucanym im z zewnątrz. Przykładem jest zjawisko samooczyszczania się wód. Proces ten jest związany głównie z działalnością mikroorganizmów wodnych. Wykorzystują one doprowadzane do wód substancje organiczne jako źródło energii i powodują mineralizację związków organicznych zawartych w wodzie. Powstające w wyniku rozkładu substancji organicznych związki mineralne są wykorzystywane przez rośliny zielone, zaś rozmnażająca się flora bakteryjna — przez drobne organizmy heterotroficzne stanowiąc źródło ich pokarmu. Jest to jednocześnie czynnikiem regulującym liczebność bakterii. Detrytus występujący w postaci zawiesiny o cząstkach różnej wielkości może być także zużywany przez różne gatunki organizmów planktonowych (pierwotniaki, wrotki, skorupiaki) bytujących w toni wodnej, a także przez organizmy bentoniczne. Dużą rolę w samooczyszczaniu wód odgrywają procesy fizykochemiczne (sedymentacja zawiesin, utlenianie lub zobojętnianie związków chemicznych). Procesy te zależą od warunków panujących w danym zbiorniku wodnym (mieszanie się wód, temperatura, szybkość przepływu wód. Związki mineralne, zwłaszcza azotany i ortofosfo-rany, mogą być bezpośrednio wykorzystane przez autotrofy. Jednak nadmierna ich ilość może spowodować wtórne zanieczyszczenie środowiska wodnego w wyniku nadmiernego nagromadzenia się, a następnie obumierania i rozkładu wyprodukowanej masy roślinnej i zwierzęcej (tzw. procesy eutroflzacji wód).

Zdarzające się zakłócenia homeostazy w warunkach naturalnych mogą być wynikiem gwałtownych zmian warunków środowiskowych, towarzyszących wielkiemu kataklizmowi lub zmianie klimatu albo są rezultatem szybkiego wymierania niektórych ogniw biocenozy naturalnej.

Zagadnienia homeostazy nabierają szczególnego znaczenia obecnie, kiedy człowiek swoją działalnością związaną z rozwojem i skokiem cywilizacyjnym, świadomie lub nieświadomie, dokonuje głębokich zmian w środowisku przyrodniczym. Do naruszenia stanu równowagi przyczyniają się wszelkie zmiany krajobrazu (np. budowa zapór wodnych, melioracje), które gwałtownie modyfikują warunki środowiskowe, a co za tym idzie — skład gatunkowy i liczebność populacji.

Przekształcenie naturalnych biocenoz zwykle pociąga za sobą niekorzystne zmiany. Wyrąb lasu, niszczenie torfowisk zmienia stosunki wodne w okolicy, a obniżający się poziom wód gruntowych powoduje erozję gleb. Podobne zjawiska następują w przypadku zaorywania stepów i wykorzystywania ich pod uprawę pszenicy. Tereny takie szybko zamieniają się w pustynie z charakterystycznymi burzami pyłowymi. Wynika stąd, że każdemu krajobrazowi odpowiada określony sposób użytkowania. Ingerencja człowieka najczęściej zakłóca równowagę, natomiast odnowa biocenozy pierwotnej jest bardzo trudna, długotrwała, niekiedy już niemożliwa – jak to się zdarza w przypadku zatrucia wód i wyniszczenia fauny i flory przez ścieki komunalne i przemysłowe.

W biocenozach zubożałych, będących najczęściej tworem gospodarki człowieka, takich jak agrocenozy (uprawy monokulturowe) – na polach, w sadach, sztucznie sadzonych lasach, a więc we wszystkich ubogich gatunkowo biocenozach, możliwości zakłócenia równowagi biocenotycznej są największe, czego przykładem są masowe pojawy szkodników . W jednogatunkowych lasach populacja szkodnika, która przypadkowo trafi na optymalne warunki rozwoju, łatwo wymyka się spod kontroli biocenozy. Nie znajdując wrogów naturalnych, silnie się rozmnaża, niszczy las i ostatecznie ginie z braku pokarmu.

Comments are closed.