You are here: Home > Ekologia > Regulacja liczebności populacji

Regulacja liczebności populacji

Rozwój populacji prowadzi do ustabilizowania się jej liczebności, tj. do osiągnięcia przez populację stanu równowagi.

Stabilność populacji to tendencja do utrzymania stałej wielkości populacji.

Regulacja liczebności może odbywać się w trojaki sposób. Pierwszy z nich jest niezależny od zagęszczenia. W tym przypadku działanie czynników ograniczających (negatywnych) jak i korzystnych (pozytywnych) nie zależy od liczebności populacji. W ten sposób działają najczęściej czynniki klimatyczne, np. gwałtowne burze, nagły spadek temperatury, pierwsze przymrozki. Drugi ze sposobów regulacji liczebności jest zależny od zagęszczenia. W tym przypadku działanie czynnika nasila się wraz ze wzrostem liczebności. Ten sposób regulacji uważa się za jeden z głównych mechanizmów umożliwiających osiągnięcie przez populację stanu równowagi i zapobiegających przegęszczeniu. Czynniki działające w ten sposób to najczęściej czynniki biotyczne, np. konkurencja między populacjami, pasożyty, czynniki chorobotwórcze.

Działanie dwóch ostatnich czynników nasila się wraz ze wzrostem zagęszczenia, ponieważ częstsze kontakty między osobnikami ułatwiają zarażenie. Przykładem są okresowo pojawiające się epidemie. Wahania liczebności jednej populacji zwykle odbijają się na liczebności innej. Stwierdzono na przykład, że liczba ptaków kurowatych jest większa w okresie ekspansji gryzoni. Jest to spowodowane małym naporem drapieżców, które żywią się bardziej dostępnym pokarmem — gryzoniami. Trzeci sposób regulacji liczebności to mechanizmy wewnątrzpopula-cyjne, które zapobiegają przegęszczeniu i stabilizują zagęszczenie populacji na poziomie niższym niż poziom tzw. nasycenia, kiedy to populacja zbyt intensywnie eksploatując środowisko, szybko wyczerpałaby zasoby pokarmowe i tak je przekształciła, że w krótkim czasie by wymarła. Klasycznym przykładem takiej sytuacji jest rozwój laboratoryjnej hodowli drożdży lub bakterii. W warunkach naturalnych wewnątrzpopulacyjne mechanizmy regulacji mogą przejawiać się tendencją do terytorializmu, która sprawia, że osobniki zasiedlają równomiernie środowisko, równomiernie je wykorzystują i nie niszczą a przez to nie cierpią głodu. Jeśli zagęszczenie jest zbyt duże i brak już terytoriów do zajęcia, część osobników nie zakłada rodzin, żyje samotniczo na obrzeżach zajmowanego przez populację terytorium.

Ta stresowa sytuacja najczęściej prowadzi do zmian fizjologicznych u osobników. W populacji wzrasta śmiertelność i obniża się płodność, rodzi się więcej samców, np. w populacji saren stosunek rodzących się samic do samców wynosi 1:2, przy dalszym wzroście zagęszczenia 1:3, a część osobników nie osiąga dojrzałości płciowej. Sowa biała Nyctea seandiaca i myszołów włochaty Buteo lagopus mają więcej piskląt w latach masowego występowania lemingów. Podczas bogatych w gryzonie Rhodentia lat sowy mogą mieć aż 10 młodych, zaś gdy populacja gryzoni jest nieliczna, mogą nie mieć wcale piskląt. W przegęszczo-nych populacjach nasilają się różne formy agresywnego zachowania się.

Jednym z przykładów likwidacji przegęszczenia jest przebieg tego procesu w populacji lemingów Lemmus lemmus, zaobserwowanego na obszarach europejskiej części tundry. Pokrywa śnieżna chroni lemingi przed drapieżnikami. Wczesną wiosną rozmnażają się one niezwykle szybko, tak że niszczą zasoby pokarmowe środowiska. Nasilają się migracje, ale okoliczne populacje też sąprzegę-szczone. Późnym latem i jesienią gdy populacja sięga szczytu liczebności, lemingi rozpoczynają wędrówkę na południe — ku Bałtykowi. W tym czasie lemingi cierpią głód, stają się niespokojne i agresywne, zaniedbują żerowania, zaprzestają rozrodu i masowo giną. Według jednej z hipotez — główną przyczyną tych zmian sąwewnątrzorganizmalne zaburzenia gospodarki hormonalnej —wywołane przez sytuację stresową: gwałtowny wzrost zagęszczenia.

Obserwacje lemingów, a także innych populacji, w których stwierdzono analogiczne sytuacje, np. zająca śnieżnego Lepus americana, są szczególnie ważne z dwóch powodów. Po pierwsze — coraz bardziej wzrasta zagęszczenie ludności, zwłaszcza w miastach. Wśród mieszkańców stwierdza się zaburzenia zdrowia na tle hormonalnym, wzrost agresji itp., powodowane między innymi trudnościami w adaptacji do życia w wielkich skupiskach. Po drugie – jest to przykład populacji, która wyrwała się spod kontroli drapieżców. Osobniki rozmnażają się tak szybko, że wrogowie naturalni nie są w stanie sprostać zadaniom regulacyjnym. Nieograniczony wzrost każdej populacji jest katastrofą — gdy populacja zniszczy zajmowane środowisko, sama ginie z głodu i z powodu zaburzeń wewnątrzpopulacyjnych.

Comments are closed.